Көзі тірісінде елбасы билігін бермейді

Соңғы кез­дері Қаза­қстан билі­гінің «тақ мұра­гер­лі­гіне» қаты­сты әңгі­ме жиі қозға­ла баста­ды. Қоғам­дағы әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық дағ­да­ры­сқа қаты­сты әңгі­менің ауа­нын басқа жаққа бұрып жібер­мек­ке ниет біл­дір­ген Нұр­сұл­тан Назар­ба­ев та бұл тақы­рып­тың маз­дағы­на май құй­ып жібер­ген сияқты. 

Ал бүгін­гі пре­зи­дент­тің 20 жыл­дан бер­гі табан­ды оппо­нен­ті, бел­гілі мем­ле­кет және қоғам қай­рат­кері Серік­бол­сын аға ӘБДІЛДИН «мұра­гер­лік» мәсе­лесін қалай бағам­дай­ды? Бұл жөнін­де Секеңді ата­уы «ДАТ, тақ­сыр­дан» «ДАТ!» болып өзгер­ген айдар аясын­да ой бөлі­су­ге шақы­рған едік.

- Серік­бол­сын аға, соңғы кез­дері Нұр­сұл­тан Назар­ба­ев­тың мұра­гері жөнін­де­гі сөз өршіп кет­ті. Өзінің туған күніне қар­сы көр­сетіл­ген теле­фильм­де мұра­гер­лік мәсе­лесін Назар­ба­ев­тың өзі де сөз етті. Сіз қалай ойлай­сыз, «мұра­гер таң­дау» тақы­ры­бы расын­да да күн тәр­тібіне сай сөз бе?

- Мен Нұр­сұл­тан­ды отыз жылға жуық уақыт жақ­сы білетінім тұрғы­сы­нан айт­сам, оның сөзіне сен­беу керек. Ол мем­ле­кет­ті басқа­рып оты­рған кезең­де халы­ққа бер­ген бір­де-бір уәдесін орын­даған жоқ. Іс жүзін­де «қыр­дық, жой­дық, бәрін жасап жатыр­мыз деп», алдам­шы сая­сат жүр­гізіп кел­ді. Мәсе­лен, сіздің сұрағы­ңы­зға бай­ла­ны­сты айта­тын бол­сам, «мен кете­мін» деген сөзді бұдан бұрын да айтқан. Бірін­ші Кон­сти­ту­ция қабыл­данған­да, пре­зи­дент төрт жылға екі рет сай­ла­на­тын болып, екін­ші Кон­сти­ту­ци­я­ны өзі қабыл­даған­да да, екі рет­тен артық сай­ла­нуға бол­май­ды дегені — алдам­шы сая­сат емес пе?! Бірақ сол уәде­лерінің бәрі­нен айнып, Ата Заң­ды өзі жөн­деп, өмір бақи тақта қала­тын қылып алды. Дамы­ған демо­кра­ти­я­лық мем­ле­кет­тер елдің басын­да көп жыл оты­рған ада­мға сені­мін жоғал­та бастаған­да, «мен кетей­ін деп жатыр­мын» деп, көз­бо­яу үшін айтқа­ны бол­ма­са, бүгін-ертең кет­келі оты­рған Нұр­сұл­тан­ды көр­медім. Ал «жаман айт­пай жақ­сы жоқ» деген сыңай­мен айтар бол­сақ, о дүни­е­ге кет­пей, орнын боса­та қоймайды.

Мен Назар­ба­ев тура­лы тек қана шын­ды­қты айтып жүр­ген адам­мын. Ал сол шын­ды­қты айту бары­сын­да Назар­ба­евқа тіре­летін себебім — мен ол құрған кри­ми­нал­ды, клан­дық, ком­пра­дор­лық, кор­руп­ци­я­лық сая­си жүй­е­ге қар­сы­мын. Бұл тұрғы­да Назар­ба­ев­ты айт­пай тұра алмай­сың, өйт­кені бар­лық сая­сат, бар­лық жүйе соның қолын­да, оның басын­да өзі оты­рған­ды­қтан, қалай айт­пай­сың?! Әйт­пе­се менің «ұзын­да — өшім, қысқа­да — кегім жоқ», сая­сат­ты сынап абы­рой алай­ын деп те жүр­ген жоқпын.

- Қалай болған­да да, соңғы кез­дері Назар­ба­ев­тың ден­са­улы­ғы сыр беріп жүр деген сөз де туа баста­ды. Бұл орай­да Қаза­қстан­ның Изра­иль­де­гі елшілі­гі­нен ақпа­рат «ағып кетіп», елшіні оры­ны­нан алып таста­ды деген сөз тағы бар. Бәл­кім, шынын­да да «ден­са­улық мәсе­лесі» дім­кәс тар­тқан соң, өзінің орны­на лай­ық адам ізде­сті­ре бастаған шығар? Сіз ондай ойға орын бер­мей­сіз бе?

- Қоғам, ел-жұрт лай­ық деген адам­ды ол лай­ық деп сана­май­ды. Өзіне беріл­ген құл бол­са ғана, сол ада­мға сенім артуы мүм­кін. Ал көзі тірі тұрға­нын­да, мем­ле­кет­ті өз беті­мен басқа­ра­тын адам­ды өзінің орны­на ұсын­бай­ды. Тіп­ті екін­ші пре­зи­дент­ті «сай­лап» жат­са да, «Тұңғыш пре­зи­дент тура­лы» Заң бой­ын­ша ерекше жоғарғы мәр­те­бе беріл­ген­дік­тен, өз орнын­да ел биле­ушісі болып оты­ра береді. Ұлт көш­бас­шы­сы­ның мәр­те­бесі пре­зи­дент­тен де жоға­ры қой­ы­луы тегін емес. Орны­на біре­уді қоя­тын бол­са, ол адам бай­ла­у­лы бұза­удың кей­пін киеді. Сон­ды­қтан да ол төсек тар­тып жат­са да, иегін қағып айт­са да, «мұра­гер­лік» мәсе­лесіне асы­ғу­дың қажеті жоқ.

Назар­ба­ев­тың есебін­де Еура­зия одағы­на 2015 жылы төраға сай­ла­ну мақ­са­ты да болуы ықти­мал. Путин­ге мен осы одаққа пре­зи­дент болай­ын, бар­лы­ғын дай­ын­дап қой­дым. Аста­на Евра­зи­я­ның кін­ді­гі, Қаза­қстан­ның одаққа қыз­мет ете­мін дей­тін­дер­ге бар­лық жағ­дай­ды өзім жасай­мын десе, Путин­нің несі кете­ді, келі­се сала­ды, бірақ сал­мақтың Ресей­де екені бел­гілі ғой.

- Иә, ел ішін­де «Назар­ба­ев тірісін­де тақтан кет­пей­ді» деген пікір бар. Оны өзіңіз де қостап отыр­сыз. Бірақ, ол өзі­нен соң былық қал­ды­руға қан­ша­лы­қты ынта­лы дейсіз?

- Бақыт-ау, бүгін­гі былы­қтан артық қан­дай былық қажет?! Елге, мем­ле­кет­ке жаны ашы­са, тақта оты­рған кез­де былық жаса­мас еді. Мыса­лы, өзіне бағы­ны­шты ресми БАҚ пен билік­тің қорас­ын­дағы бай­ла­у­лы басы­лым­дар «гүл­деніп жатыр­мыз» деп, жары­са жар сала­ды. «Гүл­ден­дік» деген көр­сет­кі­штің бірі — эко­но­ми­ка. Ал оның дең­гейі жиыр­ма жыл­да мұнай­дың арқа­сын­да 1,7 рет қана өскен. Назар­ба­ев­тың айтуын­ша, Ішкі жал­пы өнім жан басы­на шаққан­да, 17 рет өсті дей­ді. Бұл — тең­ге мен дол­лар­дың ара­сын­дағы қарым-қаты­на­стың мұнай баға­сы­на бай­ла­ны­сты көр­сет­кі­ші. Егер мұнай­дың түсі­мін эко­но­ми­ка­лық көр­сет­кі­ш­тен алып тас­та­сақ, біздің эко­но­ми­ка­мыз 90-жыл­дың дең­гей­і­нен 13 пай­ы­зға кеміп кеткен.

Мұн­дай мәсе­лені атүсті айту­дың кере­гі жоқ, бақай­шағы­на дей­ін шағып, тал­дау қажет. Мыса­лы, Назар­ба­ев­тың жеке дара билік­ке кел­геніне — 20 жыл, жал­пы билік­те жүр­геніне 25 жыл бол­ды. Бұл аз уақыт емес. Қаза­қстан­дық билік­те Қона­ев қана үзіліспен осын­ша уақыт отыр­ды. «Бақай­шағы­на дей­ін шағып айту керек» деп оты­рға­ным, Қона­ев Қаза­қстан үшін не жаса­ды, Назар­ба­ев не жасады?

Тәу­ел­сіздік алған кез­де Қаза­қстан 15 рес­пуб­ли­ка­ның ішін­де­гі ең бай, шалқып тұрған рес­пуб­ли­ка бола­тын. Сол бай­лы­ққа, сол дең­гей­ге біз, эко­но­ми­ка­ның қай сала­сын­да бол­сын, мұнай өндіру­ден басқаға әлі жет­кен жоқ­пыз. Сон­да Назар­ба­ев бізді көр­кейт­ті ме, жоқ әлде бары­мы­зды жоғалт­ты ма? Қолын­дағы бай­лы­қты неге талан-тараж қыл­ды? Неге оны құр­тып жіберді?

Әрине, халы­қтың көретіні — «Қаза­қстан» мен «Хабар», ал ол теле­ар­на­лар­да бәрі «гүл­деніп жатыр», «халық рахатқа батқан». «Аста­на қалай салы­нып жат­са, бүкіл Қаза­қстан да солай салы­нып жатыр» деп, Нұр­сұл­тан да өзінің өтірі­гіне өзі сенетін сияқты. Оның бұл өтірі­гін өзінің ең жақын туы­сы, Алма­ты қала­сы­ның әкі­мі Ахмет­жан Есі­мов шығар­ды: «Қала­ның 70 пай­ыз ком­му­ни­ка­ци­я­сы шіріп кет­кен» деген­ді айт­ты. Шынын­да да солай. Жыл сай­ын Аста­наға ақша­ны төгіп жатқа­ны мәлім. Ал басқа 86 қала «өлді». Даны­шпан ел бас­шы­сы бол­саңыз, халы­қтың ақша­сын тек бір жер­ге құю керек пе, иә бол­ма­са, 16 мил­ли­он халы­қтың жағ­дай­ын жасап, дұры­стап бөлу керек пе? Мұның жау­а­бын халық айт­сын. Ауыл­дан қалаға сабы­лған жұмыс­сыздар, жетім-жесір­лер мен үй-күй­сіз­дер көбей­ді. Сон­да біздің қай жері­міз «гүл­деніп» жатыр?

- Жал­пы сіз пост­на­зар­ба­ев­тық кезең­де пай­да болар сая­си соқты­ғы­стар­дан толқу тууы мүм­кін деген пікір­ге қалай қарайсыз?

- Сая­си толқу қазір де бар. Бірақ назар­ба­ев­тық билік оны басып-жан­шып, тұм­ша­лап, тұн­шы­қты­рып отыр. Сол­шыл сая­си пар­ти­я­лар мен қозға­лы­стар­ды жой­ды, кінәсіз аза­мат­тар­ды түр­ме­ге тықты. Бас көтер­ген­дер аты­лып кет­ті. Осы­ның бәрі сол толқу­дың бел­гісі емей, енді не?! Жаңаө­зен­де­гі мұнай­шы­ның жағ­дай­ын жеті ай бойы көріп-біліп оты­рып, бас көтеріп еді, оқ жауды­рып қырып сал­ды. «Тағы да осы­лай бас көтер­сең­дер, көретін күн­дерің — осы» деген­ге әкел­ді. Сон­ды­қтан қазір­гі халық осы күнім­нен айы­ры­лып қалам ба деп қорқады.

Ал халы­қтың аздаған сая­си сау­ат­сыз тобы «Назар­ба­ев бол­ма­са, Қаза­қстан деген мем­ле­кет бол­мас еді» деп ойлай­ды. Бұл да елде­гі ресми наси­хат­тың сал­да­ры. Әйт­пе­се кеше­гі кеңес зама­нын­да бала-шаға­мы­зды Назар­ба­ев­сыз-ақ тегін оқы­тып, тегін дәрі­гер­лік қыз­мет болға­нын ұмы­тып қал­дық па? Ал Қаза­қстан­ның бай­лы­ғы жағ­дай­ы­нан есеп­тей­тін бол­сақ, сол тегін әле­умет­тік қам­сыздан­ды­ру­ды нарық кезін­де де жалға­сты­руға мүм­кін­дік бар еді. Тәу­ел­сіздік алғанға дей­ін қазақ ер жетіп, отау құрған бала­сын бөлек шыға­рып, енші бөліп беру­ші еді. Қазір­де ондай күй екі қаза­қтың бірін­де бар деп айта алмай­сың: қаза­қтың күн көріп оты­рға­ны — малы еді, қазір сол 36 мил­ли­он қой­дан 9—10 мил­ли­он ғана қал­ды. Осы­ны қаза­қтың түп-тамы­ры­на бал­та шапқан сая­сат демес­ке амал жоқ.

- Тағы да ел ішін­де­гі пікір­лер­ге қараған­да, Назар­ба­ев «менен кей­ін топан су қап­та­са да еркі» деген сыңай­ды қалай­тын сияқты. Расын­да да, «жаман айт­пай жақ­сы жоқ», «топан су қап­тап» кетер бол­са, ол жағ­дай халық ара­сын­да Назар­ба­ев­тың «тұрақты­лық зама­нын» «сағы­на еске алуға» ұла­са­ды деп ойла­май­сыз ба? Олай болған­да, оның аты Ататүрік­тің дең­гей­ін­де ата­луы әбден мүм­кін ғой…

- Назар­ба­ев­тың кезін­де­гі «тұрақты­лық» деген түсінік халы­қтың әле­умет­тік жағ­дай­ы­ның тұрақты­лы­ғы емес. Бұл «тұрақты­лық» өз билі­гінің тұрақты­лы­ғын сақта­удың ама­лы. «Назар­ба­ев­тың зама­нын» ешкім аңса­май­ды, аңсай­тын­дар — халы­қтың есебі­нен бай­лы­ққа батқан ат төбелін­дей аз ғана топ болуы мүмкін.

Елге «топан су қап­тай­тын­дай» да негіз жоқ. Егер билік­ке тала­сып, ел ішіне іріт­кі салғы­сы кел­ген­дер бол­са, олар­дың әусе­лесін халы­қтың қамын ойлап, атқа қонған аза­мат­тар­дың мысы басып кетеді.

Ал сіздің сұрағы­ңы­зда Ататүрік­тің аты аталған­да, есі­ме бір оқиға түсіп отыр. Аста­на­ны көші­ру мәсе­лесі ең бірін­ші рет 1992 жылы Назар­ба­ев Түр­ки­яға барып кел­ген­нен кей­ін көтеріл­ді. 1991 жылы 16 жел­тоқ­сан­да Тәу­ел­сізді­гі­мізді жари­я­ла­дық, екі сағат­тан кей­ін түрік­тер біздің тәу­ел­сізді­гі­мізді таны­ды. Содан кей­ін пре­зи­дент арнайы шақы­ру бой­ын­ша Түр­ки­яға ресми сапар­мен барып кел­ді. Қай­тып кел­ген­нен кей­ін маған: «Секе, Түр­ки­яда Ататүрік­ті кере­мет қадір­лей­ді екен. Ол аста­на­ны бір түн­нің ішін­де Анка­раға ауы­сты­рған екен. Біз де Алма­ты­дан басқа жер­ге көш­сек қай­те­ді?» — деді. Мен: «Оның уақы­ты келетін болар, оған несіне асы­ға­сыз?» — дедім. Еке­уміз оты­рып, «Қай қала­ны аста­на ету­ге бола­ды?» деп, біраз әңгі­ме қозға­дық. Назар­ба­ев қан­ша ұсы­ныс жаса­са да, мен аста­на мәсе­лесін пар­ла­мент­тің күн тәр­тібіне қой­ған жоқ­пын. Үлкен­ді­гім­ді алға салып: «Біз жаңа мем­ле­кет құрып жатыр­мыз, етек-жеңі­мізді жинап алай­ық», — деп, аға­лық ақы­лым­ды да айттым.

Расын­да, Алма­ты­дан артық аста­на бар ма? Сол Аста­наға кет­кен шығын­ның бар­лы­ғын ішкі эко­но­ми­ка­ны көте­ру­ге жұм­са­сақ, осы күні біздің мұр­ты­мы­зды бал­та шап­пай­тын еді. Нағыз тұрақты­лық болу үшін, ел эко­но­ми­ка­сы­ның 70—80 пай­ы­зын шағын және орта биз­не­стің үлесі құрау керек еді. Ал біз­де­гі бүгін­гі үлес 20 пай­ы­зға да жет­пей­ді. Ертең­гі күні мұнай­дың баға­сы күрт құлай­тын бол­са, «тұрақты­лы­қтың» көкесін сон­да көре­міз — эко­но­ми­ка­мыз шоңқи­яды да қала­ды. Себебі біз қыру­ар қар­жы­ны бір жер­ге — Аста­наға «көміп жатыр­мыз». 17 мил­ли­он халы­қтың жағ­дай­ын жасау керек пе еді, әлде бір адам­ның көкей­те­сті мақ­са­ты үшін, шаш етек­тен шығын­да­нып, қала салу керек пе еді?! Менің ойым­ша, халы­қтың бай­лы­ғын бұлай­ша шашып-төгудің өзі де қыл­мыстың бір түрі. Кей­бір мем­ле­кет­тер­де сол үшін бас­шы­ла­рын кінәлап, сот­тап жатыр.

- Десек те, Назар­ба­ев­тан кей­ін­гі тран­зит­тік кезең­де көл­де­нең көк атты­ның пре­зи­дент болуы мүм­кін емес сияқты. Оның үстіне біз­де әділ сай­ла­уды қам­та­ма­сыз ететін заң­ды­лы­қтар мен меха­низмдер жүй­есі жоқ. Орта­лық сай­лау комис­си­я­сы тек пре­зи­дент­ке ғана есеп беретін құры­лым екенін білесіз. Сон­ды­қтан сая­си тех­но­ло­ги­я­лар мен әкім­шілік ресур­стар­ды пай­да­ла­на оты­рып, билік басы­на Назар­ба­ев өз ада­мын әке­лу­ге бар мүм­кін­ді­гін жұм­сай­ды. Әлде сіз­де жағ­дай­дың басқа­ша даму мүм­кін­ді­гі жөнін­де пікір бар ма?

- Назар­ба­ев кет­кен­нен кей­ін, оның орны­на кел­ген адам­ның ең бірін­ші мін­деті — халы­қтың нақты жағ­дай­ын білу және соған бай­ла­ны­сты ішкі сая­сатқа өзгеріс енгі­зу. Одан кей­ін халы­ққа билік­ті беру — дұрыс сай­лау жүй­есін жасау. Бұл оңай іс бол­май­ды, себебі Назар­ба­ев былы­қты­рған сай­лау жүй­есін халы­қтың ерік-жігеріне сай демо­кра­ти­я­лық дәре­же­ге жет­кізу­ге көп күш керек. Жуы­қта АҚШ-тың бір қоғам­дық-зерт­теу инсти­ту­ты­ның қоры­тындыс­ын оқы­дым. Сол дерек бой­ын­ша, Қаза­қстан­да 100 адам­ның 12-сі ғана өз ой-пікірін ашық айта ала­ды екен. Ал елде халы­қтық билік орна­ту үшін, назар­ба­ев­тық билік­ті алма­сты­ру үшін, біз­ге кемін­де 51 пай­ы­зы ашық ойлы, еркін ерік-жігер­лі аза­мат­тар керек. Шынын айтқан­да, біз қазір тұй­ы­ққа тіреліп тұр­мыз. Әрине, Назар­ба­ев­тың өзі жол тауып, «мен жаса­рым­ды — жаса­дым, аса­рым­ды — аса­дым, маған тимең­дер, өз бет­терің­мен бас­шы сай­лап алы­ң­дар» десе, құба-құп болар еді. Бірақ ол ондай қада­мға бар­май­ды. Себебі өзінің былы­ғын біледі.

- Назар­ба­ев келесі пре­зи­дент­тік­ке кім­ді лай­ық көруі мүм­кін? Бас­пасөз бен сая­сат­та­ну­шы­лар ара­сын­да ата­лып жүр­ген Тоқа­ев, Әбіқа­ев, Дариға Назар­ба­е­ва, Тимур Құлы­ба­ев және Есі­мов сияқты «кан­ди­дат­тар­дың» бірі болуы мүм­кін бе?

- Бұлар­дың ішін­де ұлт­жан­ды ешкі­мі жоқ. Тіп­ті ата­лып жүр­ген осы аза­мат­тар­дың бой­ын­да тұлға бола­тын­дай қаси­ет­тері де жоқ. Біз­ге келетін жаңа бас­шы мәде­ни­ет сала­сы­ның ада­мы болға­ны дұрыс.

Себебі, бүгін­де біз мәде­ни­ет­тен жұр­дай, әбден азып-тозған, ұрлық-қар­лы­қтың еліне айнал­дық. Руха­ни құн­ды­лы­қта­ры­мы­зды жоғал­тып алдық. Ойлай­ты­ным — Қаза­қстан билі­гіне Мұх­тар Әуе­зов, Қаныш Сәт­па­ев, Шәкен Айма­нов сияқты тұлға­лар шық­са дей­мін. Бүгін­гі көп­шілік­тің ішін­де ондай адам­дар жүр, олар­ды қол­дап-қол­паштап, билік­ке әке­летін күш керек.

- Кезін­де сіз сая­си қуғы­нға тап болған Әке­жан Қажы­гел­дин мен Ғалым­жан Жақи­я­но­вқа ара­ша түстіңіз. Қазір Мұх­тар Әбілә­зо­вты Қаза­қстан билі­гінің қан­ды шең­гелі­нен құтқа­ру қажет деп жар салып жүр­сіз. Фран­ция Мұх­тар­ды экс­тра­ди­ци­я­ла­уды сұраған елдер­дің біріне беруі мүм­кін бе?

- Мен аталған аза­мат­тар­ды қол­да­ры­нан іс келетін қаза­қты құрт­пау үшін қол­да­дым. Басын көтеріп, ел шетіне шыққы­сы келетін адам­ды тобы­ғы­нан қағу — қия­нат. Егер ел басқа­руға ынта­сы бар сон­дай зерек аза­мат­тар қоғам тара­пы­нан қол­дау көр­ме­се, бола­шақта ел басқа­ра­тын тұлғаға зар бола­мыз. Ұлт келе­ше­гінің тамы­ры­на бал­та шабу­дың бір түрі осы бола­ды. Қазір де анағұр­лым озық ойлы аза­мат­тар­ды, дарын­ды басқа­ру­шы­лар­ды, білік­ті топ-мене­джер­лер­ді және айтар­лы­қтай алды­ңғы қатар­лы кәсіп­кер­лер­ді жап­пай қырып-жою науқа­ны жүріп жатыр. Бұл мені қат­ты маза­лай­ды. Осы­лай­ша ұлт өзінің озық ойлы ұлан­да­рын жоя­тын бол­са, бола­шағы­мыз не бола­ды? Ел не бола­ды, халық не болады?

Мұх­тар Әбілә­зов — өте мықты басқа­ру­шы­ның бірі. Оның ақша ұрлаға­нын ешкім дәлел­де­ген жоқ. «Жұрт­тың банк­ке салған ақша­сын алып кет­ті» дей­ді, Қаза­қстан­дағы бір салым­шы ақша­сын Әбілә­зов алып кет­ті деген­ді есті­ген жоқ­пын. Осы­ның бәрі өтірік. Әбілә­зов­ке жаным аши­ты­ны — ол қаза­қтың қолы­нан іс келетін білім­ді аза­ма­ты. Біздің елба­сы­да ақыл бол­са, елге қыз­мет еткізіп, халық мүд­десіне көп пай­да тап­ты­рар еді. Аз уақыт­та ТМД елдеріне таны­лған мықты банк жасап шығар­ды. Қар­жы­гер ретін­де ақша­дан ақша жасаған адам. Қуда­ла­у­ға бір ғана себеп бар деп ойлай­мын, ол — Назар­ба­ев­тың қол­ты­ғы­нан шығып кет­ті. Қол астын­да құл болып жүр­се, қуғы­нға түс­пес еді.

- Мұх­тар Әбілә­зо­втың ұста­луы қаза­қстан­дық оппо­зи­ци­я­ны әлсіре­те­ді деген пікір­мен келі­сесіз бе? Қалай болған­да да, бүгін­де сая­си күре­сті капи­тал­сыз жүзе­ге асы­ру мүм­кін емес қой…

- Мұх­тар елде жүр­ген­де, демо­кра­ти­я­лық қозға­лы­сты қол­дап, өз ұста­ны­мын ашық жария етті, Назар­ба­ев­ты қат­ты қорқыт­ты. Әбілә­зов­ке «сен бай­ып жатыр­сың, осы қар­жы­ны маған қар­сы жұм­сай­сың» деген сөзі содан шыққан. Осы тұрғы­дан қарай­тын бол­сақ, Мұх­тар батыл жігіт, батыр жігіт. Билік­тің жасап оты­рған әділет­сізді­гіне қар­сы тұру үшін, оны тежеу үшін іс-әре­кет қылған адам­дар­ды батыр дер едім. Оны ұлт­тың баты­ры тұрғы­сын­да баға­ла­у­ы­мыз керек. Қолы­мы­здан кел­ген­ше, Мұх­тар­ды аман-есен алып қалуға күш жұмыл­ды­руы­мыз қажет. Қаза­қтың қолы­нан іс келетін аза­мат­та­рын қан­ды қол­дың қырып-жоюы­на беріп қоюға болмайды!

- Айт­пақ­шы, өткен апта­дағы бас­пасөз мәс­ли­ха­тын­да билік­ке қауіп­ті тұлға ретін­де сіз­ге қаты­сты бір­не­ше қастан­дық жасал­ды-мыс деген сөз туды. Осы қан­ша­лы­қты шын­ды­ққа жана­са­тын сөз?

- Кезін­де бұл жағ­дай­ды жария етуді артық санаған едім: сұраған екен­сіз — айтай­ын. Жоғарғы Кеңе­стің төраға­сы болып жүр­ген кезім­де, Гер­ма­ни­яға барар сапар­да, біз мін­ген ұшақ Орал қала­сы­на отын құюға қонуы керек еді. Жер­ге қонар­дың алдын­да ұшақтың бір мото­ры сөніп қал­ды, қонған кез­де екін­шісі өшті. Ұшақ капи­та­ны­ның шашы қара сияқты еді, сол аз уақыт­тың ішін­де бурыл тар­тқа­нын көзі­міз көр­ді. «Төрт минутқа ерте­рек қон­дық, егер бел­гі­лен­ген уақыт­та кел­сек, ұшақ жары­ла­тын еді», — деді. Бұл — Құдай­дың емес, адам­ның жасаған қасты­ғы еді. Ұшақ қонған соң, басқа ұшақ шақыр­ту үшін көмек­шілерім теле­фон­мен хабар­ласқан кез­де, «КНБ»-дағылар «апат немен аяқтал­ды?» деп сұраған екен. Сол сұрақтың аста­рын түсін­дірудің өзі артық шығар… Оның үстіне жағ­дай­ды баян етіп, әріп­те­стері­міз­ге хабар берей­ік десек, Қаза­қстан­дағы гер­ман елшілі­гінің теле­фо­ны ажы­рап қалып­ты. Гер­ма­ни­яға бел­гі­лен­ген уақыт­тан бір тәулік­ке кеші­гіп жет­тік. Айдың анық, күн­нің жарық кезін­де «осы әре­кет­ті кім ұйым­да­стыр­ды?» деп, депу­тат­тар Жоғарғы Кеңе­сте мәсе­ле көтер­ген­де, Назар­ба­ев бір боза­рып, бір сұр­ла­нып: «Тех­ни­ка ғой, бәрі де болуы мүм­кін», ‑деді. Ақы­ры өзім сөз алып, аман-есен қалға­ны­мы­зға рах­мет айтай­ық деп, істі жабуға ұсы­ныс айт­тым. Бірақ Жоғарғы Кеңес істі тек­се­ру-тер­геу жөнін­де шешім шығар­ды, Орал­дағы ұшақтың екі мото­рын тек­сер­ту үшін Мәс­ке­у­ге жіберіл­ген еді, арты ізім-қай­ым жоғал­ды. Бұған не айтасыз?

Тағы да бір-екі жағ­дай­да менің жеке мен­шік көлі­гім­нің теже­гіш теті­гін­де­гі шлан­га­сын кесіп кетіп­ті. Одан кей­ін, депу­тат кезім­де бөл­ме­де­гі ста­кан­ның ішіне бел­гісіз бір зат қосы­лған суды бай­қа­май ұрт­тап қалып, дәмін сезіп бір­ден бүр­кіп жібер­дім. Түсі мен дәмін көріп, өзім қобал­жып, қан қысы­мым көтеріліп, дәрі­гер шақырт­тым. Сарап жаса­у­шы­лар да дай­ын тұр екен, дереу келе қал­ды. Ертеңін­де «ештеңе табыл­ма­ды» деген қоры­тын­ды шығар­ды. Біре­уді қуда­лап, тек­се­ру керек деген­ге менің дәре­жем де, дең­гей­ім де жібермеді.

- Серік­бол­сын аға, биы­лғы жылы бір­не­ше рет ауру­ха­наға жатып шыққа­ны­ңы­зды біле­міз. Қазір­гі өз ден­са­улы­ғы­ңыз қалай?

- Бұры­нғы­ны айт­пай-ақ қояй­ын, биыл ота жасат­тым, ептеп қалы­пқа келе жатыр­мын. Өзіңіз­бен әңгі­ме­лесіп, сұх­бат беріп оты­рға­ным — соның дәлелі.

- Абай ата­мыз «Қар­тай­дық, қай­ғы ойла­дық, ұлғай­ды арман» деген екен. «Қар­тай­ды­ққа» дау жоқ — уақыт­ты ешкім кері айнал­ды­ра алмай­ды… Соңғы 20 жыл­дан бері «қай­ғы ойлап» жүр­геніңізді де жұрт­шы­лық жақ­сы біледі. Ал «ұлғай­ған арма­ны­ңыз» не — білу­ге бола ма?

- Менің жасым­да арман айту әбес­тік бола­ды. Менің арма­ным — елдің, халы­қтың арма­ны: бола­шақта жібі түзу ел бол­сақ, тәу­ел­сізді­гі­мізді баян­ды етсек, Еура­зи­я­лық одақ сияқты импе­ри­я­лық ұйым­дар­дың жұтқын­шағын­да кет­пе­сек. Бұдан артық қан­дай арман болуы мүмкін?!

- Арма­ны­ңыз орын­дал­сын, аға! Аман болыңыз!

Сұх­бат­тасқан Бақыт­гүл МӘКІМБАЙ, «D»

Источ­ник: «Обще­ствен­ная пози­ция» (про­ект «DAT» № 28 (204) от 29 авгу­ста 2013 г.

Читать ори­ги­нал статьи — 

Көзі тірісін­де елба­сы билі­гін бермейді