Әйелдер зейнетке қаншада шығуы керек?

Қаза­қстан­ның орта­ша ста­ти­сти­ка­лық тұрғы­ны зей­нет­кер­лік­ке шыққан соң тоғыз жыл өмір сүреді. Ал Син­га­пур елінің тұрғы­ны тағы 13 жыл, Өзбек­стан тұрғы­ны – жеті жыл, Моңғо­лия тұрғы­ны екі жыл артық өмір сүреді екен. Осын­дай қоры­тын­ды­ға «Каз­по­треб­над­зор» ҚБ мен «Рейтинг.kz» Зерт­теу агент­ті­гінің әлем­нің бар­лық елдерін­де­гі зей­нет­кер­лік жасқа жүр­гізіл­ген зерт­те­уі көр­сетіп отыр.

 

Автор: Ұлт порталы

 

Қазір­гі заман­ның басты жал­пы әлем­дік мәсе­лесі халы­қтың тез қар­та­юы болып отыр. Сон­ды­қтан да әлем­нің көп­те­ген елдерін­де­гі зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­туы соның бір сал­да­ры бол­мақ. Қаза­қстан­да да алдағы уақыт­та әйел­дер­дің зей­нет­кер­лік жасын бір­тін­деп 63-ке жет­кі­зуді жос­пар­лап отыр. Бір­не­ше күн бұрын ҚР Вице-пре­мьері Қай­рат Келім­бе­тов алдағы 10 жыл ішін­де ішін­де бір­те-бір­те әйел­дер­дің зей­нет­кер­лік жасын ұлғай­та­ты­нын мәлім­деді. Оның ойын­ша, осын­дай шешім­нің себебі жүк­тілі­гі мен боса­нуы бой­ын­ша дема­лы­сқа шығу нәти­же­сін­де әйел­дер­дің жұмыстағы үзілістері болып отыр. Келім­бе­тов мыр­за­ның ойы­на сүй­е­нетін бол­сақ, егер де қаза­қстан­дық әйел­дер бала санын аз туып жат­са, онда мұн­дай шешім қабыл­дан­бас еді.

Зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту баста­ма­сы­ның негізділі­гін тек­се­ру үшін «Каз­по­треб­над­зор» ҚБ мен «Рейтинг.kz» Зерт­теу агент­ті­гі зей­нет­кер­лік­ке шыққан аза­мат­тар­дың өмір сүру ұза­қты­ғы рей­тин­гісін жаса­ды. Сарап­тау негізін­де тұрған көр­сет­кіш аза­мат­тар­дың зей­нет­кер­лік жасқа жету мүм­кін­шілі­гі мен қазір­гі зей­нет­кер­лік жастың жал­пы негізділі­гін көр­се­те­ді. Яғни, рей­тинг­те­гі көш­бас­шы елдер­де зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту­дың объ­ек­тив­ті негіз­дері бар бол­са, өз кезе­гін­де аут­сай­дер елдер жасты ұлғай­ту емес, керісін­ше төмен­де­ту керекті­гін еске­ру қажет.

ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ

Зей­нет­кер­лік­ке шыққан аза­мат­тар­дың өмір сүру ұза­қты­ғы рей­тин­гісін­де Син­га­пур мем­ле­кеті бірін­ші оры­нға ие (22 жыл) бол­ды. Осын­дай көр­сет­кіш атал­мыш елдің күтілетін өмір сүру ұза­қты­ғы­ның жоға­ры көр­сет­кі­ші­мен (84 жас) бай­ла­ны­сты. Соны­мен қатар, Син­га­пур елін­де зей­нет­кер­лік жас — 62 (ер аза­мат пен әйел­дер үшін) жыл екен. Оған қоса, елі­міздің сая­си эли­та өкіл­дері бағ­дар ретін­де осы елді атап жүр­ген­ді­гін еске­ру қажет.

Рей­тинг­те­гі көш­бас­шы­лар үшті­гіне Ита­лия мен Фран­ция мем­ле­кет­тері кіріп отыр. Атал­мыш елдер­дің үкі­мет­терін­де зей­нет­кер­лік жастың ұлғай­туы­ның негіз­гі себеп­тері бар болға­ны­мен, осы мем­ле­кет­тер­дің халқы үлкен нара­зы­лық біл­діру­де. Бір қызы­ғы, нара­зы­лық шеру­лер­ге зей­нет жасы­на кел­ген аза­мат­тар емес, қай­та жастар шығып отыр екен. Сту­дент­тер мен оқу­шы­лар­дың осы шеру­ге шығу себебі ретін­де зей­нер­кер­лік­ке шығу жасы ұлғай­ту арқы­лы жасы үлкен аза­мат­тар жұмыс орнын босат­пай­ты­ны­на алаң­да­у­шы­лық біл­діретінін көрсетеді.

Рей­тинг­тің төр­тін­ші орны­на Қытай (19 жыл) орна­ла­сты. Атап кететін бір жәйт, осы мем­ле­кет­те ауыл­ды аймақтар­да тұра­тын аза­мат­тарға зей­не­тақы қарас­ты­рыл­маған екен. Мем­ле­кет­тің мына саты­ға орна­ла­суы елде­гі ер аза­мат­тар үшін 60 жас, ал әйел­дер үшін 50—55 жаста зей­нет­ке шығуы­мен түсін­діріледі. Соны­мен қатар Қытай­да өмір сүру ұза­қты­ғы 43-тен 75 жасқа жет­кені­мен, зей­нет­кер­лік жас 60 жыл­дан астам көтеріл­ме­генін атап өту­ге болады.

Рей­тинг­те­гі келесі жиыр­ма орын­дарға еуро­па­лық мем­ле­кет­тер орна­ла­сты. Оған қоса, осы тізім­ге Австра­лия мен Кана­да елдері еніп отыр. Осы елдер­дің зей­нет­кер­лік­ке шыққан аза­мат­тар­дың орта­ша өмір сүру ұза­қты­ғы — 15—18 жыл. Рей­тинг­тің жоға­ры саты­сы­на 17 жыл көр­сет­кі­ші­мен Гре­ция мем­ле­кеті (эко­но­ми­ка­сын­да жүй­елі про­бле­ма­лар болға­ны­мен) орналасты.

Ал пост­кеңе­стік кеңістік­те рей­тинг­те­гі көш­бас­шы­лық оры­нға Өзбек­стан (21 орын) ие бол­ды. Өзбек­стан­ның мұн­дай көр­сет­кіш­ке жетуі зей­нет­кер­лік­ке шығу жасы­мен (ер аза­мат­тар үшін 60, әйел­дер үшін 54 жас) бай­ла­ны­сты­ры­ла­ды. Өзбек­стан елі пост­кеңе­стік кеңістік­те зей­нет­кер­лік жасты қысқар­тқан жалғыз ғана мем­ле­кет болып отыр. 1999 жылы Пре­зи­дент­тің қаулы­сы­мен әйел жылы деп жари­я­лаған уақыт­та өзбек қоға­мын­дағы нәзік жан­ды­лар­дың жасын бір жылға (кеңес зама­ны­на қараған­да) азайт­ты. Көр­ші ел зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту арқы­лы үлкен жұмыс­сыздық про­бле­ма­сы­ның туын­дай­ты­нын біліп оты­рға­ны бай­қа­лып отыр.

Кеден­дік одаққа мүше Бело­русь елі рей­тинг­тің 34 орны­на (14 жыл) орна­ла­сты. Осын­дай нәти­же­ге кеңес зама­нын­дағы зей­нет­кер­лік жастың сақта­луы арқы­лы жет­ті. Деген­мен­де бұл елде зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту мәсе­лесі талқы­ла­нып жатыр.

Қазір­гі таң­да 60 мем­ле­кет­тің ішін­де Қаза­қстан 53 орын­ды иелен­ді. Моңғо­ли­я­мен салы­сты­ра­тын бол­сақ, атал­мыш мем­ле­кет 46 оры­нға орны­қты және қаза­қстан­ды­қтар­дан екі жылға артық өмір сүретіні аны­қтал­ды. Соны­мен қатар, орта­ша ста­ти­сти­ка­лық ел тұрғы­ны Син­га­пур мем­ле­кетінің тұрғы­ны­мен салы­сты­рған­да құр­мет­ті еңбек дема­лы­сын 2,4 есе кем пай­да­ла­на­ды. ТМД елдері ара­сын­да Қаза­қстан Ресей­ден, Қырғыз­стан­нан, Мол­до­ва мен Тәжік­стан­нан алда тұр. Рей­тинг­те Қаза­қстан­ның төмен­гі оры­нға орна­ла­суы өмір сүру ұза­қты­ғы­ның азды­ғы (11 орын) түсіндіріледі.

Егер де әйел­дер­дің зей­нет­кер­лік жасын 63-ке жет­кі­зетін бол­сақ, онда Қаза­қстан бір­ден 58 оры­нға түседі. Сон­да мем­ле­кет Пәкістан мен Тәжік­стан­ның алдын­да тұрады

ҚОРЫТЫНДЫЛАР МЕН БОЛЖАМДАР

Үкі­мет­ті зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту мәсе­лесін­де бюд­жет­те­гі қар­жы­ның тап­шы­лы­ғы мен біры­ңғай зей­не­тақы қоры­ның құры­луы итер­ме­лей­ді деп болжа­уға болады.

Дамы­ған елдер­дің тәжіри­бесі көр­сет­кен­дей, зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту­дың объ­ек­тив­ті себебі біреу ғана — ол халы­қтың тез қар­та­юы. Әрине, Қаза­қстан үшін бұл мәсе­ле өте өзек­ті. Деген­мен­де рей­тинг­те көр­сетіл­ген мем­ле­кет­тер­мен салы­сты­ра­тын бол­сақ, онда бұл мәсе­ле Қаза­қстан үшін аса маңы­зды емес. Ал үкі­мет­тің дәлел­дері сенім­ді ұялаттырмайды.

Еңбек және халы­қты әле­умет­тік қорғау мини­стр­лі­гінің ақпа­ра­ты­на сүй­е­нетін бол­сақ, зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту мына­лар үшін қажет:

1). Жинақта­у­шы зей­не­тақы жүй­есіне қаты­су өтілі мен зей­не­тақы­ның жинақ көле­мін көбей­ту үшін. Қаза­қстан­да басты про­бле­ма зей­не­тақы жар­на­сын жина­удың ұза­қты­ғы емес, аза­мат­тар­дың басым көп­шілі­гінің жинақта­у­шы жүй­е­ге жүй­елі түр­де қаты­спа­уы болып табы­ла­ды. Соның сал­да­ры­нан латент­ті жұмыс­сызды­қтың тууы­на әкеліп соға­ды және өзін-өзі қам­та­ма­сыз етіп оты­рған аза­мат­тар зей­не­тақы қор­ларға өз жар­на­ла­рын бөл­мей­ді. Мұн­дай тәжіри­бе нәти­же­сін­де ынты­мақты жүй­ені алып тастау арқы­лы бола­шақта аза­мат­тар­дың көбін­де зей­не­тақы­сы мүл­дем бол­май­ды. Сөй­тіп, бола­шақта ауыл­да тұра­тын халық зей­не­тақы­сыз қалуы ықти­мал. Басқа­ша сөз­бен айт­сақ, зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту үрдісі аза­мат­тар­дың жинағы­ның өсі­міне әкелмейді.

2). «baby-boom» ұрпағы­ның (соғыс жыл­да­ры­нан кей­ін туы­лған­дар) қар­та­юы­на бай­ла­ны­сты демо­гра­фи­я­лық ауырт­па­лы­қтың коэф­фи­ци­ент өсі­мін тегістеу үшін. Соғыс жыл­да­ры­нан кей­ін туы­лған аза­мат­тар­дың бала­ла­ры 70—80-жж. дүни­е­ге кел­ген еді. Сөй­тіп демо­гра­фи­я­лық жары­лы­стың нәти­же­сін­де зей­нет­кер­лер саны­ның өсі­мі бай­қал­ды. Бұн­дай мәлі­мет­тер­ді ресми ста­ти­сти­ка айғақтай­ды. Соны­мен бір­ге атал­мыш «baby-boom» үрдісі басқа да елдер­де бай­қал­ды. Бірақ та сол елдер­дің үкі­меті зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­туға асы­ғар емес. Жарқын мысал Өзбек­стан мем­ле­кеті (табиғи бай­лы­қта­ры­ның аз бол­са да) бола алады.

3).Экономикалық бел­сен­ді жасты ұзар­ту арқы­лы еңбек нары­ғы­на қосым­ша еңбек ресур­стар­ды қаты­сты­ру мүм­кін­дік­терін кеңей­ту үшін. Ресми деректер бой­ын­ша жұмыс­сыздық дең­гейі 5,4% құрай­ды. Жұмыспен қам­тыл­маған халы­қтың басым бөлі­гін өзін-өзі қам­та­ма­сыз етіп жатқан­дар­дың қата­ры­на енгі­зу және жұмыс­сыз ретін­де тір­ке­лу про­це­ду­ра­сы­ның тым төре­шіл­ді­гі нәти­же­сін­де осын­дай көр­сет­кі­шті көр­сетіп отыр. Дұрыс пікір­лі қаза­қстан­дық шынайы жұмыс­сызды­қтың ресми деректер­ден тым жоға­ры екенін біледі. Соны­мен, Қаза­қстан­ның еңбек нары­ғын­да еңбек кадр­лар­дың тап­шы­лы­ғы жоқ. Қай­та керісін­ше, басты мәсе­ле жұмыс орны­ның (әсіре­се, ауыл­дар­да) жетіспеушілігінде.

Зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту арқы­лы жастар ара­сын­дағы жұмыс­сыздық туын­да­уы­на әкеліп соға­ды. Осы­дан бір­не­ше күн бұрын ҚР Еңбек және халы­қты әле­умет­тік қорғау мини­стрі Серік Әбде­нов 2020 жылға дей­ін Жастар сая­са­ты­ның даму Тұжы­рым­да­ма­сы­ның мін­дет­терінің бірі жұмыс­сыздық дең­гей­ін төмен­де­ту болып табы­ла­ды. Сөй­тіп, министр мен үкі­мет ара­сын­дағы сөз бен істің тіке­лей қара­ма-қай­шы­лы­ғын көріп отырмыз.

Соны­мен қатар, зей­нет­кер­лік жасын ұлғай­ту қат­ты әле­умет­тік толға­ны­сқа және билік­ке сенім дең­гей­інің төмен­де­уіне әке­леді. Шетел мем­ле­кет­терінің тәжіри­бесі көр­сетіп оты­рған­дай, бар­лық аза­мат­тар үшін зей­нет­кер­лік жас өте өзек­ті бол­мақ. Әрине, үкі­мет­тің зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту мәсе­лесін­де­гі дәлел­дері мағы­на­сыз болып табы­ла­ды. Сон­да билік осын­дай тиім­сіз қада­мға баруға мәж­бүр­ле­уі мына­дай мәсе­ле­лер итермеледі:

1).Бюджетте қар­жы­ның тап­шы­лы­ғы — мүм­кін­ді­гі бар ең таны­мал себеп. Бәл­кім, үкі­мет мүм­кін­ді­гі ықти­мал эко­но­ми­ка­лық толқу­ларға қар­сы «қауіп­сіздік жасты­ғын» даяр­лап отыр. Бірақ та Қаза­қстан шикі­зат дер­жа­ва­сы болған соң, пай­да­лы қаз­ба­лар­дан түс­кен табыс жоға­ры дең­гей­де тұр.

2). Біры­ңғай зей­не­тақы қорын құру. Бар­лық зей­не­тақы қор­лар­ды біры­ңғай мем­ле­кет­тік қорға бірік­тіру­ге мәж­бүр­ле­ген соң, үкі­мет мой­ны­на төлем­дер­ге кепіл­дік беру тура­лы жау­ап­кер­шілік түседі. Бірақ та зей­не­тақы қор­ла­рын­дағы актив­терінің сапа­сын баға­лау үшін ашық көз­дер­де толық ақпа­рат жоқ. Басқа­ша айтқан­да, кей­біре­улерін­де зей­не­тақы ақша­ла­ры жоқ болуы мүм­кін. Ал мем­ле­кет­тің зей­не­тақы қор­ла­ры­ның «түсініксіз» актив­терін сатып алу қау­пі бар. Сон­ды­қтан да зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту мәсе­лесі Х — уақы­ты­ның (қаза­қстан­ды­қтар­дың жинаған ақша­ла­рын төлей алмау қабілет­сізді­гі кезін­де) созы­луы­на сеп­ті­гін тигізеді.

ҰСЫНЫСТАР

Сарап­та­ма нәти­же­сі мен кел­тіріл­ген қоры­тын­ды­лар­дан зей­нет­кер­лік жасты ұлғай­ту­дың ещ себебі жоқты­ғын көріп отыр­мыз. Сон­ды­қтан «Каз­по­треб­над­зор» ҚБ мен «Рейтинг.kz» ЗА ел үкі­меті­нен әйел­дер­дің зей­нет­кер­лік жасын ұлғай­ту жос­па­ры­нан бас тар­туын талап етеді.

Зей­не­тақы сала­сын­дағы мәсе­ле­лер­ді шешу үшін төмен­де­гі ұсы­ны­стар ұсынылады:

1).Норвегияның тәжіри­бесіне сүй­ене оты­рып, зей­нет­кер­лер­ді лай­ы­қты зей­не­тақы­мен қам­та­ма­сыз ету үшін Ұлт­тық қор­да сақталған баға­лы қағаз­дар­дан түс­кен табыст­ар­ды бөлу. Сөй­тіп, атал­мыш ұсы­ныс Ұлт­тық қор­дың «Бола­шақ ұрпақ қоры­на» кері транс­фор­ма­ци­я­сын біл­діреді. Кезін­де Қаза­қстан­дағы Ұлт­тық қор осы­лай аталған болатын.

2). Мем­ле­кет тара­пы­нан жұмыс­ба­сты әйел­дер үшін (жүк­тілі­гі мен боса­ну дема­лы­сы кезін­де) қосым­ша өте­мақы­лар­ды енгі­зу. Боса­нуға дей­ін­гі әйел­дер­дің соңғы жыл­да­ры­ның орта­ша төле­мінің 50% мем­ле­кет тара­пы­нан жинақта­у­шы зей­не­тақы қоры­на бөліп тұру. Мұн­дай меха­низмді бала тууы­на бай­ла­ны­сты әле­умет­тік төлем­дер­ді шек­те­уде­гі өте­мақы ретін­де қарас­ты­руға болады.

ӘДІСТЕМЕ

Зей­нет­кер­лік­ке шыққан аза­мат­тар­дың өмір сүру ұза­қты­ғы рей­тин­гісіне 60 мем­ле­кет еніп отыр. Рей­тинг­те күтіл­ген өмір сүру ұза­қты­ғы мен қазір­гі зей­нет­кер­лік жас өлшем­дері алы­нған бола­тын. Күтіл­ген өмір сүру ұза­қты­ғы тура­лы ақпа­рат (2012 жылғы ақпа­рат) http://mostinfo.su/ сай­ты­нан алын­ды. Әлем­нің түр­лі елдерін­де­гі зей­нет­кер­лік жас тура­лы ақпа­рат­тар әр түр­лі көз­дер­ден алын­ды. Кей­бір елдер­де зей­нет­кер­лік жас түр­лі әле­умет­тік топ­тар­мен ерекше­лен­се, онда орта­ша көр­сет­кі­ш­тер алын­ды. Осы­ған орай, мәлі­мет­тер кіш­кене дәл­сіздік­ті көр­се­туі ықти­мал, бірақ та сарап­тау нәти­же­сіне мүл­дем әсер етпеді.

Аза­мат­тар­дың зей­нет­кер­лік­ке шығу­дың орта­ша жасы ер аза­мат­тар мен әйел­дер ара­сын­дағы орта ариф­ме­ти­ка­лық көр­сет­кі­шті біл­діреді. Зей­нет­кер­лік­ке шыққан аза­мат­тар­дың өмір сүрудің орта­ша ұза­қты­ғы күтіл­ген өмір сүру ұза­қты­ғы­нан есеп­телін­ді. Мұн­дай көр­сет­кіш елдің бар­лық әле­умет­тік топ­та­ры­на қол­да­нуға болады.

Источ­ник: Ұлт порталы

Ори­ги­нал статьи: 

Әйел­дер зей­нет­ке қан­ша­да шығуы керек?