16 C
Астана
19 июня, 2021
Image default

БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙЛАҒЫ, ПОЛИГОНДАР ЖӘНЕ ЯДРОЛЫҚ ОТЫН БАНКІ БОЙЫНША ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ…

БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙЛАҒЫ, ПОЛИГОНДАР ЖӘНЕ ЯДРОЛЫҚ ОТЫН БАНКІ БОЙЫНША ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ КЕҢЕСІНІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ

БАЙҚОҢЫР ҒАРЫШ АЙЛАҒЫ, ПОЛИГОНДАР ЖӘНЕ
ЯДРОЛЫҚ ОТЫН БАНКІ БОЙЫНША
ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ КЕҢЕСІНІҢ МӘЛІМДЕМЕСІ

Қаза­қстан­да 27-тамы­здан бастап Ядро­лық отын бан­кінің ашы­луы зор алаң­да­у­шы­лық туғы­зды. Табиғат пен адам бала­сы­на қауіп төн­діретін, арты үлкен қасірет­ке әке­луі мүм­кін бұл жобаға нара­зы­лық білдіреміз.
Жер көле­мі бой­ын­ша әлем­де 9‑шы орын ала­тын Қаза­қстан бүгін­де тұта­стай эко­ло­ги­я­лық апат аймағы­на айнал­ды. 70 жыл бойы жері мен суын аяу­сыз ластап, ойы­на кел­генін істе­ген КСРО билі­гі қазақ елін Арал қасіретіне ұрын­ды­рып, Сол­түстік облы­стар­дың тың жер­лерін экс­тен­сив­ті иге­ру сал­да­ры­нан топы­рағын жап­пай эро­зи­яға ұшы­рат­ты. Қор­шаған орта­ны сақта­уға еш көңіл бөл­мей, мұнай мен газ­ды қалай бол­са солай өндіру­ден батыс аймақтар­да ауыр эко­ло­ги­я­лық аху­ал қалып­та­сты. Көмір, металл, химия, уран өндірістерінің зиян­ды қал­ды­қта­ры кесірі­нен Орта­лық және Шығыс Қаза­қстан­дағы жер­ле­стері­міз де аса аяны­шты күй кешу­де. Семей ядро­лық поли­го­нын­да 40 жыл бойы жүр­гізіл­ген жан­түр­ші­гер­лік сынақтар сал­да­ры­нан 1,5 мил­ли­он халық қоны­станған алқап ради­а­ци­я­лық ула­ну зардаб­ы­на душар болды.
Қаза­қстан 1991 жыл­дың тамы­зын­да Семей ядро­лық поли­го­ны­ның жабы­луы­на қол жет­кізді. Сол кез­де халқы­мы­здың тарихын­да осын­дай зұл­мат­тың бір­жо­ла­та аяқталға­ны­на, тиісін­ше Қазақ жері бұдан былай қауіп­ті сынақтар алаңы ретін­де бөтен мем­ле­кет­тер­дің ойын­шы­ғы­на айнал­май­ты­ны­на сенім болған еді.
Алай­да жер­ді аяу­сыз қанау үрдісі еш тола­ста­ма­ды. Мил­ли­он­даған гек­тар жер зиян­ды қал­ды­қтар­дың «мола­ла­ры­на», ашық аспан­ның астын­дағы үйін­ділер­дің мекеніне айнал­ды. Дәл осын­дай өкіні­шті жағ­дай Ресей тара­пы жалға алған Бай­қоңыр ғарыш айлағын­да, оған қоса алты әске­ри поли­го­нын­да орын алған. Бұл – Поль­ша сын­ды ел аумағы­на тең. Атал­мыш қия­нат­ты доға­ру­дың орны­на, оның одан әрі жалға­са беруіне бар жағ­дай­ды жасап бер­ген Қаза­қстан­дық билік­тің әре­кеті кім­ді де бол­са алаң­да­та­ды. Алы­сқа бар­май-ақ, аты­шу­лы Про­тон зымы­ран тасы­ғы­шта­рын қарас­ты­рай­ық. Ресми орын­дар тасы­ғы­штар­дың қауіп­сіз әрі сенім­ді екенін алға тар­ту­дан жалы­қ­пай­ды. Десе де, деректер мүл­де өзге­ше шын­ды­қты айғақтай­ды. Атап айтқан­да, про­тон­ның отын ком­по­нен­ті ретін­де сим­мет­ри­я­лық емес диме­ти­л­гид­ра­зин (геп­тил деген ата­у­мен бел­гілі) (CH3)2N2H2 және N2O4 азот­тың тет­ра­ок­сиді қол­да­ны­ла­ды. Бұл қос­па­лар соғы­сқа арналған улы заттар­дан асып түсіп, ГОСТ12.1.007–76 бой­ын­ша бірін­ші дәре­желі улағы­штарға жатады.
Бір Про­тон­ды ұшы­руға орта­ша есеп­пен 700 тон­на геп­тил кете­ді. Алай­да зымы­ран тасы­ғыш сәт­ті ұшқан­ның өзін­де ол қор­шаған ортаға зор зала­лын тигізіп оты­ра­ды. Себебі ғары­шқа шығу бары­сын­да отын­ның бар­лы­ғы жанып кет­пей, баста­пқы көлем­нің шама­мен 7–10 пай­ы­зы зымы­ран тасы­ғы­штың қал­ды­қта­ры­мен қоса құлай­ды. Демек, әр ұшқан сай­ын кем деген­де 50–70 тон­на аса улы қос­па­лар жер­ге, суға, өсім­дік­тер­ге, олар арқы­лы жану­ар­лар мен адам ағза­сы­на түседі деген сөз. Про­тон­ның ұшу бағы­ты­на кел­сек, ол Қаза­қстан­ның жар­ты аумағын оңтүстік баты­стан сол­түстік шығы­сқа қарай кесіп өтіп, ары қарай Тау­лы Алтай мен Сібір арқы­лы Тынық мұхи­тқа бет ала­ды. Назар ауда­рар­лы­ғы – ресей­лік ресми орын­дар­дың мәлі­метін­ше, Бай­қоңыр­дан ұшы­ры­ла­тын зымы­ран­дар­дың сал­да­ры­нан Тау­лы Алтай тұрғын­да­ры­ның 10 пай­ы­зы­ның бой­ы­нан геп­тил­дің іздері табы­лған. Өңір­дің әрбір бесін­ші тұрғы­ны құрт ауруы­на шал­ды­ққан. Қаза­қстан­да бұн­дай зерт­те­улер мүл­де жүр­гізіл­мей­ді, ал тиісті ақпа­рат­тар толы­қтай жасырылады.
Бұл тұрғы­да Про­тон­ның «сенім­ді» екен­ді­гі жай­лы пай­ым­да­у­лар да бос сөз болып табы­ла­ды. 2001 мен 2015 жыл­дар ара­лы­ғын­да Бай­қоңыр ғарыш айлағы­нан 90 Про­тон ұшы­ры­лған (ең сорақы­сы зымы­ран тасы­ғы­штың осы түрі тек Бай­қоңыр­дан ұшы­ры­ла­ды да, Ресей­дің өз ішін­де жер­гілік­ті халы­қтың қар­сы шығуы­на бай­ла­ны­сты оларға тый­ым салы­нған). Солар­дың 80‑і сәт­ті өтіп, 10‑ы апатқа ұшы­раған, яғни әрбір 9‑шы аппа­рат құлаған. Бұл ашық ауа мен жер­ге кем деген­де 6 мил­ли­он тон­на геп­тил тараға­нын біл­діреді. Арзан әрі сенім­ділі­гі төмен шетел про­тон­да­ры­ның Бай­қоңыр­дан әр ұшы­ры­луы­нан Ресей 100 мил­ли­он дол­лар табыс таба­ды. Жері ласта­нып, халқы ула­нып оты­рған Қаза­қстан Бай­қоңыр үшін ала­тын төле­мақы­сы жылы­на 115 мил­ли­он дол­лар ғана.Оның өзін Мәс­кеу ақша­лай емес, ескір­ген иә, жарам­сыз тех­ни­ка түрін­де беріп отыр.
Бай­қоңыр­дағы былы­қтарға Ресей қару­лы күш­тері жалға алып оты­рған 6 әске­ри поли­гон­ды, олар­да жүр­гізіліп жатқан зиян­ды сынақтар мен жары­лы­стар­ды қосар бол­сақ, нәу­бет­тің шын мәнісін­де­гі ауқы­мы жаға ұста­та­ды. Биы­лғы көк­тем­де елі­міз­де киік­тер­дің жап­пай қыры­лға­ны бел­гілі (150 мың­нан астам) және бұл апат­тың үсті­нен дәл сол ресей­лік ғары­штық және әске­ри зымы­ран­дар ұша­тын өңір­лер­де орын алға­ны кез­дей­соқтық емес. Неме­се сөз болып оты­рған аймақ тұрғын­да­ры­ның ара­сын­да онко­ло­ги­я­лық, жүрек-тамыр ауру­ла­ры­ның, ана мен бала өлі­мінің дең­гейі жал­пы рес­пуб­ли­ка­лық көр­сет­кі­ш­тен әлдеқай­да жоға­ры тұруы, мал­дың қыры­луы, «ұйқы дер­ті» секіл­ді ано­ма­ли­я­лар­дың жиіле­уі де жай­дан-жай емес.
Бұл аздай, Қаза­қстан­да Ядро­лық отын бан­кінің (ЯОБ) ашы­луы, жығы­лғанға жұды­рық болып табы­ла­ды. Қауіп­ті қой­ма Үлбі метал­лқо­ры­ту зауы­тын­да (ҮМЗ) орна­лас­пақ. Бірақ ол елі­міз­ге ешқан­дай эко­но­ми­ка­лық не қар­жы­лық пай­да әкел­мей­ді, өйт­кені ЯОБ аясын­да қор­да­ланған мате­ри­ал­дар түгел­дей Атом қуа­ты бой­ын­ша халы­қа­ра­лық агент­тік (МАГАТЭ) құзы­ры­на жата­ды. Басқа­ша айтқан­да, біздің бас­шы­лық үшін «бұл атың шық­па­са жер өрте» деген­ге келіп сая­тын әншей­ін ими­дж­дік жоба.
ЯОБ жай­ын­да сөз қозғаған­да отан­дық шене­унік­тер Қаза­қстан­ды Швей­ца­ри­я­мын салы­сты­руға әуес. Швей­цар­лы­қтар ғалам­дық қар­жы­лар­дың қоры бол­са, біз­дер ядро­лық отын­ның ғалам­дық қоры­на айна­ла­мыз деген­дей сыңай­да. Бол­ма­са да ұқсап бағуға құмар шене­унік­тер­ге бұн­дай теңе­улер ұнам­ды көрі­нер. Бірақ ядро­лық істер­ге кел­ген­де ойға дамы­ған елдер емес, Чер­но­быль неме­се Фуку­си­ма сияқты мүл­де өрес­кел мысал­дар келеді. Назар ауда­рар­лы­ғы ядро­лық тех­но­ло­ги­я­лар­дың қыр-сырын жетік білетін кеше­гі КСРО мен Жапо­ни­я­ның өздері атал­мыш апат­тар­дың алдын ала алма­ды. Ғылым­ның аса күр­делі осы сала­сын­да тиісті дай­ын­ды­ғы шама­лы, маман­да­ры тап­шы Қаза­қстанға ЯОБ нен­дей зұл­мат әке­летінін еле­сте­ту мүл­де қиын. Соны біл­ген­дік­тен де әлем­де­гі 200-ге жуық мем­ле­кет­тің біре­уі де мұн­дай ұсы­ны­сты қабылдамады.
Деген­мен, билік­тің ЯОБ бой­ын­ша алға тар­та­ты­ны – бұл қауіп­сіз, толық бақы­ла­удағы орта­лық. ЯОБ қорға­у­шы­ла­ры­ның дәй­ек­те­ме­лері де таң қал­ды­ра­ды: Үлбі метал­лқо­ры­ту зауы­тын­да 40 жыл бой­ын­да мың­даған тон­на ядро­лық отын өндіріл­ді. Сон­ды­қтан ЯОБ үшін қосым­ша әкелін­бек 60–90 тон­на төмен бай­ы­ты­лған уран айна­ла­ның ядро­лық-ради­а­ци­я­лық жағ­дай­ы­на айтар­лы­қтай әсер ете қой­май­ды-мыс. Мұн­дай ақыл­сыз да жау­ап­сыз ұста­ным құрт ауруы­на шал­ды­ққан науқасқа қосым­ша улы заттар­ды қабыл­да­уды нұсқаған­мен тең.
Дерек көз­деріне жүгі­нер бол­сақ, уран­ды бай­ы­ту­да қол­да­ны­ла­тын негіз­гі шикі­зат уран­ның гек­сафто­риді өте улы және 53 гра­дуста-ақ газға айна­ла­тын қос­па болып сана­ла­ды. Атмо­сфе­ра­да су буы­мен реак­ци­яға түс­кен­де оған іле­с­пе ура­нил­фто­рид пен пла­ви­ко қышқы­лы сын­ды қатер­лі заттар пай­да бола­ды. Олар­мен уланған­да бірін­ші кезек­те адам­ның тыныс жол­да­ры, бүй­ре­гі, көзіне нұқ­сан келеді, жеке­ле­ген жағ­дай­лар­да 30 тәулік­тің ішін­де олар адам өлі­міне әке­луі мүм­кін. Ал бұл улар­дың тара­лу қарқы­ны­на келер бол­сақ, бри­тан ғалым­да­ры­ның есеп­те­уін­ше өлім­ге дей­ін алып келетін мөл­шер тара­лу көзі­нен ради­у­сы 32 шақы­рым­ды ала­ды. Ал ҮМЗ үшін бел­гі­лен­ген сани­тар­лық-қорға­ныс аумағы – бар болға­ны 1 шақырым.
Кез кел­ген уран­ды бай­ы­ту­дың нәти­же­сін­де радио­ак­тив­ті қал­ды­қтар пай­да бола­ты­ны әу бастан бел­гілі. Әдет­те дай­ын өнім­нің әр тон­на­сы­на шаққан­да 10 тон­на осын­дай зиян­ды заттар қалып оты­ра­ды. Сол себеп­тен олар­ды арнайы сақтау шара­ла­ры­мен қатар қауіп­сіз тұрақты қалы­пқа ауда­ру қажет. Алай­да Қаза­қстан­да, тіп­ті ядро­лық тех­но­ло­ги­я­лар сала­сын­да әлдеқай­да бай тәжіри­бе жинақтаған Ресей­де ондай әдісте­ме­лер әлі жоқ. Демек, зиян­ды уран қал­ды­қта­ры жыл сай­ын ұлғая беретін­ді­гі, эко­ло­ги­я­лық аху­ал одан әрі ушы­ға түсетіні анық.
Атом-ядро­лық сынақтар­дың, қырып-жою тех­но­ло­ги­я­ла­ры­ның тауқы­метін басы­нан кешір­ген Қаза­қстан үшін олар­ды бүкіл әлем­де бол­ма­са да, өз жерін­де тоқта­ту аман қалу­дың бір­ден-бір алғы­шар­ты. Осы рет­те біз Қаза­қстан билі­гінің алдын­да келесі­дей талап­тар қой­ып, Ота­ны­мы­здың тағ­ды­ры­на бей­жай қара­май­тын әр аза­мат­ты осы көкей­те­сті мәсе­ле­лер­ге қол­дау біл­діру­ге шақырамыз:
1.Гептилді пай­да­ла­на­тын зымы­ран­дар­дың Қаза­қстан­да ұшы­ры­луын үзіл­ді-кесіл­ді тоқта­ту­ды ресей­лік тарап­тан талап ету. ҚР мен РФ ара­сын­да Бай­қоңыр ғарыш айлағын жалға алу тура­лы келісім­дер­ге осы аумақта тұрып жатқан Қаза­қстан аза­мат­та­ры­ның құқы­қта­ры мен мүд­де­лерін бірін­ші кезек­те және толы­ққан­ды қорғай­тын бап­тар­ды енгізу.
2.Қазақстан аумағын­да ұшы­ры­ла­тын кез кел­ген шетел­дік зымы­ранға қаты­сты ақпа­рат ашық бол­сын. Олар ұшы­ры­ла­тын және олар­дың қал­ды­қта­ры құлай­тын жер­лер­де эко­ло­гия мен жер­гілік­ті тұрғын­дар­дың ден­са­улы­ғы­на кел­тірілетін ықти­мал залал­дың мөл­шерін аны­қтай­тын арнайы қыз­мет­тер жұмыс істе­уі қажет. Зымы­ран­дар сал­да­ры­нан келеңсіздік­тер­ге шал­ды­ққан тұрғын­дарға мем­ле­кет тиісті емдеу, айы­қты­ру, өте­мақы төлеу амал­да­рын қам­та­ма­сыз етсін.
3.Қазақстан жерін­де орна­ласқан бар­ша шетел­дік әске­ри база­лар мен поли­гон­дар жабыл­сын. Қаза­қстан шетел­дік әске­ри күш­тер­ді орна­ла­сты­ру­дан ада­мем­ле­кет ретін­де жариялансын.
4.Аса қауіп­ті екені мой­ын­да­лып, Қаза­қстан­да Ядро­лық Отын Бан­кі жұмысын тоқтат­сын. Сон­дай-ақ елі­міз­де атом электр стан­ци­я­сын салу жос­па­ры­нан бір­жо­ла­та бас тар­ту керек. Бұдан үнем­дел­ген қара­жат күн, жел секіл­ді бала­ма қуат көз­дерін иге­ру­ге жұмсалсын.
5.Қоршаған орта­ны ластау, оған қан­дай да залал тигі­зу тұрғы­сы­нан Қаза­қстан­дағы өндірістік орын­дар түгел­дей мұқи­ят тек­сері­стен өткізіл­сін. Оның нәти­же­сін­де бел­гілі болған заң бұзу­шы­лы­қтарға қаты­сты тек айып­пұл салу­мен шек­тел­меу керек. Жина­ла­тын эко­ло­ги­я­лық айып­пұл­дар­дың, олар­ды пай­да­ла­ну­дың мей­лін­ше айқын да әділ болуы мін­дет­тел­сін. Айып­ты кәсі­по­рын­дарға зиян­ды қал­ды­қтар­ды залал­сыздан­ды­ру бой­ын­ша халы­қа­ра­лық стан­дарт­тарға өтуі үшін нақты мерзім­дер бел­гі­лен­сін. Басқа­ша болған­да тиісті кәсі­по­рын­дар жабыл­сын, бұдан туын­дай­тын еңбек ұжым­да­ры­ның алдын­дағы боры­штар тұта­стай кәсі­по­рын қожай­ын­да­ры­на жүктелсін.
6.Жер мен жер асты сула­ры­ның, өзен­дер мен көл­дер­дің, ауа­ның ласта­нуын көр­се­тетін Қаза­қстан­ның эко­ло­ги­я­лық кар­та­сын жасау қажет. Елі­міздің аза­мат­та­ры ден­са­улы­қта­ры­на қан­дай қауіп-қатер төніп тұрға­нын, бұның кім­нің кесірі­нен болып оты­рға­нын білу­ге құқылы.
7.Қазақстандағы эко­ло­ги­я­лық аху­ал­ды үне­мі шолып, бақы­лап, туын­дап оты­рған түйт­кіл­дер­ді дер кезін­де шешіп оты­ру мақ­са­ты­мен Үкі­мет жанын­да мем­ле­кет­тік орган дең­гей­ін­де­гі қоғам­дық комис­сия құрыл­сын. Оған тәу­ел­сіз эко­лог­тар, қоғам­дық қай­рат­кер­лер, ғылы­ми орта­лар­дың өкіл­дері және Қазақ ұлт­тық кеңесінің мүше­лері енгізілсін.

архивные статьи по теме

ЦА: кому он нужен, этот суверенитет?

Дело о смерти Рахата Алиева может быть рассмотрено заново

Editor

Казахские миротворцы поедут в Гаити